Powervrouwen uit de vroegmoderne tijd

Boek over leven en werk van de succesvolle kaartenuitgever Anna Beek 1657-1717

Veel mensen denken dat vrouwen niet kunnen kaartlezen omdat ze geen ruimtelijk inzicht zouden hebben. Daarom verwachten ze niet dat vrouwen in het verleden op allerlei manieren meewerkten aan het maken van kaarten. En dat was wel degelijk het geval. Tijdens de late zestiende, zeventiende en achttiende eeuw was Nederland en vooral de stad Amsterdam, een belangrijk centrum van de productie van kaarten, atlassen en globes. Recent onderzoek heeft laten zien dat vroegmoderne vrouwen vaak meewerkten in het familiebedrijf en dat vooral weduwes soms heel succesvolle zakenvrouwen waren. We vinden hetzelfde patroon terug bij het kaartenbedrijf. In de archieven vinden we soms sporen van het meewerken van getrouwde vrouwen aan het maken, drukken en uitgeven van kaarten. Maar het zijn vooral een aantal weduwes die als zelfstandige ‘coopvrouwen’ een uitgeverij van kaarten leidden. In het eerste deel zal Margriet Hoogvliet een aantal vroegmoderne Amsterdamse vrouwen bespreken die kaarten maakten en verkochten, zoals Catharina Buijs (1714-1781) die 26 jaar lang de officiële ‘caartenmaakster’ was van de Amsterdamse kamer van de VOC. In het tweede deel zal Iris Blokker, auteur van het recente boek ‘Anna Beek | Coopvrouwe van konst en de kaerten’, dieper ingaan op het leven en werk van deze kaartenmaakster uit Den Haag.

Maria Sybilla Merian, 1647-1717

In de lezing ‘Maria Sibylla Merian: kunstenaar en wetenschapper in Duitsland, Nederland en Suriname’ bespreekt Van Delft het bijzondere leven en het prachtige werk van Maria Sibylla Merian.
Ze werd in Frankfurt geboren in een kunstenaarsgezin. Haar vader Matthäus Merian de Oude was uitgever en prent-kunstenaar. Hij overleed toen ze drie jaar oud was, maar haar broers en stiefvader leerden haar tekenen en etsen. Ze trouwde met een leerling van haar vader, Johann Andreas Graff. Samen met hem gaf ze haar eerste werken uit. Van jongsafaan was ze geïntrigeerd geweest door de metamorfose van rupsen tot vlinders en maakte ze daar studie van. Dat leidde tot de publicatie van Raupen wunderbare Verwandelung und sonderbare Blumen-nahrung (1674). In 1685 sloot Merian zich met haar dochters en moeder aan bij een religieuze gemeenschap in Wieuwerd, de Labadisten. Haar huwelijk strandde. Zes jaar later trok ze naar Amsterdam. Daar zag ze de grote en bijzondere vlinders uit Suriname waarop ze besloot naar Suriname te gaan. Twee jaar lang bestudeerde ze daar als één van de eerste westerlingen de vlinders en planten. Terug in Nederland werkte ze haar notities uit tot het prachtwerk Metamorphosis Insectorum Surinamensium (1705). Ze kreeg veel bekendheid in kringen van wetenschappers en verzamelaars. In 1717 overleed ze in Amsterdam.

Gesina ter Borch, 1631-1690

‘Mee met Gesina’ Gesina ter Borch (1631–1690) was een Nederlandse kunstenares uit Zwolle. Ze is vooral bekend om haar tekeningen en aquarellen, die ze vaak maakte in albums. Daarin legde ze het dagelijks leven vast: familieleden, mode, feesten, maar ook persoonlijke momenten zoals rouw en ziekte.
Hoewel Gesina geen beroepsschilder was, laten haar werken een scherp oog en veel gevoel zien. Ze combineerde beeld en tekst, bijvoorbeeld gedichten bij haar tekeningen, waardoor haar werk heel persoonlijk wordt. Tegenwoordig wordt ze gewaardeerd als een belangrijke vrouwelijke stem in de zeventiende-eeuwse Nederlandse kunst.
Gesina bewaarde ook de familiecollectie prenten en tekeningen van de familie Ter Borch. Deze ateliernalatenschap van het gezin, bestaande uit albums, schetsboeken, documenten en bijna zevenhonderd losse tekeningen, bleef generaties lang in de familie. Daardoor bleef de collectie vrijwel in zijn geheel intact. De collectie geeft een uniek inzicht in de werkmethoden, wijzen van onderricht, smaak van verzamelen en reacties op eigentijdse kunst van een kunstzinnige, welgestelde familie uit de Gouden Eeuw. Dat de familienalatenschap bewaard is gebleven, is te danken aan de zorg waarmee Gesina de collectie heeft beheerd. De nalatenschap is ondergebracht bij het Rijksmuseum.
In deze lezing neemt Gerdien Verschoor je mee in het leven en werk van Gesina ter Borch en de familieverhalen die zij doorgaf aan toekomstige generaties.

Belle van Zuylen, 1740-1805

Belle van Zuylen (1740-1805) : Je suis maîtresse de moi- même
Op 20 oktober 1740 werd Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken geboren op Slot Zuylen aan de Vecht. Belle beoefende als kind van de Verlichting een groot aantal wetenschappen.  Ze correspondeerde met schrijvers en componisten. Door haar vrijmoedige gedrag  wierp deze powervrouw een smet op de familie van Tuyl.
De bel esprit van Utrecht koesterde een langdurige liefde voor de gehuwde Constant d’ Hermenches met wie zij een langdurige, geheime correspondentie voerde.
In haar anonieme roman Le Noble dreef ze de spot met de adel. De vrouwelijke  hoofdpersoon  ontsnapt uit het verstikkende milieu en laat zich door haar geliefde schaken.  Het boek veroorzaakte een schandaal.
Ze wees vele huwelijkskandidaten af zoals de Schotse biograaf James Boswell. Tenslotte trouwde  ze met de eenvoudige, Zwitserse huisleraar Charles-Emmanuel de Charrièr. Het huwelijk werd geen succes. Het echtpaar verhuisde naar Colombier in Zwitserland.
Als Madame de Charrière verwierf ze ten tijde van de Franse Revolutie faam  met haar brieven, romans, libretto’s en poëzie. Pas op latere leeftijd besefte ze dat ze alleen op Slot Zuylen het geluk had gekend. In 1805 is ze in Zwitserland overleden.

De kracht van de vrouwen in het werk van William Shakespeare ligt niet alleen in hun intelligentie en slimme strategieën om onrecht aan te pakken, maar ook in hun bereidheid zich op te offeren voor de liefde. Een aantal van deze interessante vrouwen, waaronder Portia, Beatrice, Rosalind, Lady Macbeth en Isabel wordt onder het voetlicht gebracht. In Elizabethaanse tijd werden vrouwenrollen in Engeland vertolkt door “boy actors”. Nog meer verwarring ontstaat als deze “vrouwen” zich in diverse komedies vervolgens opnieuw vermommen als man.